Театри давлатии академии драмавии Тоҷикистон ба номи Абулқосими Лоҳутӣ яке аз муҳимтарин муассисаҳои фарҳангӣ ва санъатии кишвар ба шумор рафта, дар ташаккул, рушд ва таҳкими санъати театри муосири тоҷик нақши бунёдӣ ва таърихӣ дорад. Ин театр нахустин театри касбӣ дар Тоҷикистон маҳсуб ёфта, ҳамчун мактаби асосии ҳунари саҳнавӣ барои чандин насли ҳунармандон хизмат кардааст.

Театр соли 1929 таъсис ёфта, дар ибтидо бо номи Театри давлатии Комиссариати маорифи халқии Тоҷикистон фаъолияти худро оғоз намудааст. Қобили зикр аст, ки театр дар заминаи дастаи ҳаваскорони ҳунарманд ташкил ёфта, бо гузашти вақт ва тай намудани марҳилаҳои гуногуни рушд тадриҷан ба як муассисаи касбӣ ва баъдан, ба театри академӣ мубаддал гардидааст.

Аввалин намоишҳои театр дар аввали солҳои 1930-юм ба саҳна гузошта шуданд. Ин намоишҳо бештар ба инъикоси воқеаҳои таърихӣ, иҷтимоӣ ва зиндагии ҳаррӯзаи мардум нигаронида шуда буданд. Дар барномаи ибтидоии театр асарҳои классикӣ, намоишномаҳои мазҳабӣ-анъанавӣ, инчунин драмаҳое ҷой доштанд, ки масъалаҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ ва маърифатиро бозтоб менамуданд. Ин раванд ба бедории завқи зебоипарастии тамошобинон ва ташаккули фарҳанги театри миллӣ замина гузошт.
Яке аз хусусияти хоси Театри Лоҳутӣ дар он аст, ки он ҳамзамон бо таъсиси Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ба вуҷуд омада, аввалин ва асоситарин маркази санъати саҳнавии кишвар гардид.

Дар солҳои 30-юми асри ХХ театр ба ифтихори шоир, драматург, тарҷумон ва арбоби барҷастаи фарҳанги тоҷик — Абулқосими Лоҳутӣ номгузорӣ карда шуд. Ин иқдом рамзи эҳтироми баланди ҷомеа ба шахсияти Лоҳутӣ ва саҳми ӯ дар рушди адабиёт ва санъати драмавии тоҷик ба шумор меравад. Абулқосими Лоҳутӣ на танҳо ҳамчун шоири инқилобӣ, балки ҳамчун драматург ва тарҷумони варзида шинохта мешавад. Ӯ шумораи зиёди осори шоирон ва нависандагони машҳури ҷаҳонро ба забони форсӣ-тоҷикӣ тарҷума намуда, ба ғанӣ гардидани репертуари театр ва ҷаҳонбинии тамошобинон мусоидат кардааст.

Имрӯз дар назди бинои театр муҷассамаи Абулқосими Лоҳутӣ қомат афрохтааст, ки симои ӯро ҳамчун рамзи фарҳанг, озодандешӣ ва санъати тоҷик таҷассум менамояд. Ин муҷассама ба бахшҳои меъморӣ ва маънавии театр маънии иловагӣ бахшида, робитаи насли имрӯзро бо мероси фарҳангии гузашта мустаҳкам мекунад.
Бинои Театри давлатии академии драмавии Тоҷикистон ба номи Абулқосими Лоҳутӣ бо сабк ва услуби меъмории хос бунёд гардида, дар давраи Ҳукумати Шуравӣ яке аз биноҳои боҳашамат ва ҷолиби шаҳр ба ҳисоб мерафт. Даромадгоҳи асосии театр бо сутунҳои баланд ва айвонҳои зебо оро ёфта, ба бинанда эҳсоси тантана ва бузургии санъати театриро мебахшад. Толори асосӣ, саҳна ва дигар ҳуҷраҳои ёрирасон бо риояи талаботи касбии санъати саҳнавӣ тарҳрезӣ шудаанд.

Сутунҳои даромадгоҳи театр дар такя ба анъанаҳои меъмории давраи антиқӣ сохта шудаанд. Махсусан, сарсутунҳо бо нақшҳои барҷастаи худ ба сарсутунҳои ёдгориҳои таърихии Ҳисор, Шаҳринав ва Тахти Сангин шабоҳати зиёд доранд. Ин омезиши ҳунармандонаи меъмории классикӣ ва унсурҳои фарҳанги бостонии тоҷикон ба бино симои миллӣ ва таърихӣ мебахшад.

Ороиши дохилии театр, нақшу нигорҳо, тарҳи толор ва фазои умумии бино ҳисси зебоишиносӣ, ҳунармандӣ ва эҳтиром ба тамошобинро ба вуҷуд меорад. Ҳар як ҷузъи бино аз намои беруна то ҷузъиёти дохилӣ, далели он аст, ки ин бино на танҳо макони намоиши асарҳо, балки худ як ёдгории арзишманди фарҳангӣ мебошад.

Театри давлатии академии драмавии Тоҷикистон ба номи Абулқосими Лоҳутӣ имрӯз низ мақоми пешсафии худро нигоҳ доштааст. Театр бо репертуари гуногун, ки ҳам намоишҳои классикӣ ва ҳам асарҳои муосирро дар бар мегирад, фаъолият мекунад. Намоишҳо асосан ба забони тоҷикӣ пешниҳод мегарданд, аммо дар бархе ҳолатҳо асарҳо ба забони русӣ низ рӯйи саҳна оварда мешаванд, ки ин ба густариши доираи тамошобинон мусоидат мекунад.

Имрӯз Театри Лоҳутӣ на танҳо як саҳнаи ҳунарӣ, балки як маркази муҳимми фарҳангӣ, мактаби тарбияи ҳунармандон ва рамзи истиқлоли санъати театри тоҷик ба шумор меравад. Ин театр бо таърихи пурифтихор ва фаъолияти пурсамари худ дар рушди фарҳанги миллӣ нақши ҷовидона гузоштааст.