Кохи Сомон яке аз муҳташамтарин маҷмааҳои меъмории даврони соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шумор рафта, ҳамчун рамзи равшани эҳёи давлатдории миллӣ, арҷгузорӣ ба мероси таърихии сулолаи Сомониён ва ифодаи ҳувияти миллии тоҷикон бунёд гардидааст. Ин иншооти бошукӯҳ соли 2006 расман ифтитоҳ ёфта, дар қатори муҳимтарин рамзҳои меъморӣ ва сиёсӣ-фарҳангии пойтахт ҷойгоҳи махсусро ишғол менамояд.

Ин ном рамзи идомаи анъанаҳои давлатдорӣ, худшиносии миллӣ ва такя ба решаҳои таърихӣ буда, ишора ба давлати Сомониён мекунад. Зеро давлати Сомониён (асрҳои IX–X) нахустин давлати мутамаркази тоҷикон маҳсуб ёфта, дар таърихи миллат ҳамчун поягузори давлатдории миллӣ, рушди илму фарҳанг, забони тоҷикӣ ва тамаддуни шаҳрсозӣ мақоми хос дорад. Маҳз дар ҳамин давра Бухоро ба маркази бузурги сиёсӣ ва фарҳангии минтақа табдил ёфта, забони тоҷикӣ мақоми давлатӣ касб намуд.

Бинои кох чорошёна буда, аз таҳхона, 8 толори хурду бузург, амфитеатр, толорҳои маҷлис ва ҳуҷраҳои ёрирасон иборат аст. Ҳар як бахши бино бо дарназардошти вазифа ва аҳаммияти худ тарҳрезӣ шуда, ҳамзамон бо меъёрҳои муосири меъморӣ ва анъанаҳои миллӣ мутобиқ мебошад.

Дар кох 8 толори гуногунҳаҷм ҷойгир буда, онҳо барои баргузории чорабиниҳои сиёсӣ, фарҳангӣ ва протоколӣ пешбинӣ шудаанд. Ин толорҳо аз лиҳози тарҳ, ороиш ва иқтидор аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Аз ҷумла, дар ошёнаи чорум толори калони маҷлис бо 1300 ҷойи нишаст воқеъ мебошад. Ин толор яке аз калонтарин толорҳои расмии кишвар ба ҳисоб рафта, барои баргузории ҳамоишҳои сатҳи олӣ, ҷаласаҳои давлатӣ ва маросимҳои муҳим истифода мешавад. Ҳамчунин, дар ҳамин ошёна 2 толори хурди пазироӣ ҷойгиранд, ки барои мулоқотҳои расмӣ ва қабули меҳмонони воломақом пешбинӣ шудаанд.

Яке аз ҷузъиёти барҷастаи дохили бино қандили марказии булурин мебошад, ки 18,5 метр дарозӣ ва 1500 килограмм вазн дорад. Ин қандил на танҳо унсури равшанидиҳӣ, балки рамзи нур, покӣ ва шукӯҳи давлатдорӣ мебошад. Қандил бо услуби классикӣ сохта шуда, фазои толори асосиро боз ҳам тантанавӣ мегардонад.
Намои дарунии Кохи Сомон бо истифодаи васеи сангҳои хоро ва мармар, санъати наққошӣ, кандакорӣ, гачкорӣ, оинабандӣ ва тилокорӣ оро дода шудааст. Нақшу нигорҳо асосан бо услуби анъанавии тоҷикӣ геометрӣ ва наботӣ иҷро шуда, дар онҳо рамзҳои фарҳангӣ, таърихӣ ва фалсафии миллати тоҷик инъикос ёфтаанд.
Саҳни берунии Кохи Сомон бо омезиши сабки суннатӣ ва муосир тарҳрезӣ шудааст. Фаввораҳои ранга, гулзорҳои мураттаб, дарахтони сояафкан ва роҳравҳои зебо муҳити ором ва фароғатиро фароҳам меоранд.

Ин маҷмаа танҳо як бинои маъмурӣ нест, балки нишонаи ифтихори миллӣ, ваҳдати таърихӣ ва пайванди устувори гузаштаву имрӯз мебошад. Кохи Сомон симои Тоҷикистони соҳибистиқлолро ҳамчун давлати дорои таърихи куҳан, фарҳанги воло ва меъмории мутамаддин муаррифӣ мекунад.

Кохи Сомон ҳамчун яке аз рамзҳои муҳимми меъморӣ ва давлатдории миллӣ, таҷассумгари эҳёи арзишҳои таърихӣ, худшиносии миллӣ ва ҳувияти фарҳангии тоҷикон мебошад. Бо меъмории классикӣ, унсурҳои анъанавии миллӣ ва талаботи муосир, ин иншоот симои Тоҷикистони соҳибистиқлолро дар арсаи ҷаҳонӣ бозтоб намуда, ҳамчун ёдгории барҷастаи даврони навин барои наслҳои оянда боқӣ хоҳад монд.