Абулқосими Лоҳутӣ (1887–1957) яке аз чеҳраҳои барҷаста ва сарнавиштсози адабиёти муосири тоҷику форс буда, ҳамчун шоири инқилобӣ, нависанда, драматург, тарҷумон ва арбоби ҷамъиятӣ дар таърихи фарҳанги асри ХХ мавқеи хос дорад. Ӯ аз ҷумлаи шахсиятҳое мебошад, ки бо фаъолияти адабӣ ва иҷтимоии худ дар ташаккули адабиёти нави тоҷик, густариши ғояҳои озодихоҳӣ, адолати иҷтимоӣ ва таҳкими робитаҳои фарҳангии байни халқҳо саҳми муассир гузоштааст.

Лоҳутӣ соли 1887 дар шаҳри Кирмоншоҳи Эрон ба дунё омадааст. Падараш шоир ва хаттоти соҳибзавқ буда, ба тарбияи маънавӣ ва адабии фарзандаш аҳаммияти махсус медод. Дар солҳои ҷавонӣ Лоҳутӣ ба ҳаракатҳои инқилобӣ ва озодихоҳонаи Эрон ҳамроҳ шуда, бар зидди истибдоди шоҳӣ мубориза бурд. Барои андешаҳои пешқадам ва шеърҳои танқидию иҷтимоии худ борҳо таъқиб ва маҳкум ба зиндон гардид.

Дар солҳои 20-уми асри ХХ шоир ба Иттиҳоди Шуравӣ омада, як муддат дар Озарбойҷон ва Русия ва ниҳоят дар Тоҷикистон то охири умр зиндагӣ кардааст. Тоҷикистон кишваре буд, ки дар он Лоҳутӣ на танҳо оромиши маънавӣ, балки майдони васеи эҷод ва хизмат ба фарҳангро пайдо намуд.

Фаъолияти адабии Лоҳутӣ пеш аз ҳама, бо шеърҳои инқилобӣ ва иҷтимоии ӯ машҳур аст. Ӯ дар осори худ ғояҳои адолати иҷтимоӣ, озодӣ ва баробарӣ, ҳуқуқи коргару деҳқон, дӯстии халқҳо ва интернатсионализмро бо забони равшан ва таъсирбахш тараннум намудааст. Аз ҷумла, шеърҳои маъруфи ӯ чун «Инқилоб», «Ба коргар», «Ба деҳқон», «Суруди озодӣ» ва дигар асарҳо дар байни омма шуҳрати васеъ пайдо карда, ба бедории иҷтимоии ҷомеа мусоидат намуданд.

Абулқосими Лоҳутӣ дар Тоҷикистон дар вазифаҳои гуногуни фарҳангӣ, адабӣ ва ҷамъиятӣ фаъолият кардааст. Ӯ дар ташкили Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, тарбияи кадрҳои ҷавони адабӣ ва рушди муҳити эҷодӣ саҳми арзанда гузоштааст.

Илова бар ин, Лоҳутӣ ҳамчун драматург низ фаъол буд. Асарҳои намоишии ӯ дорои мазмуни иҷтимоӣ, ғояҳои мубориза ва инсонгароӣ буда, барои рушди санъати театрии тоҷик заминаи муҳим фароҳам оварданд.

Театри давлатии академӣ-драмавии Тоҷикистон, ки имрӯз ба номи Абулқосими Лоҳутӣ гузошта шудааст, яке аз марказҳои асосии фарҳангӣ ва маънавии кишвар ба шумор меравад. Номгузории театр ба номи Лоҳутӣ нишонаи арҷгузорӣ ба саҳми бузурги ӯ дар рушди адабиёт, драматургия ва фарҳанги миллӣ мебошад.

Асарҳои драмавии Лоҳутӣ ва ғояҳои иҷтимоии ӯ бо рисолати театр, тарбияи маънавии ҷомеа, инъикоси масъалаҳои иҷтимоӣ ва таҳкими худшиносии миллӣ ҳамоҳангии комил доранд. Аз ин рӯ, ҷойгир шудани муҷассамаи шоир дар назди ҳамин театр рамзи пайванди ҷовидонаи эҷодиёти Лоҳутӣ бо санъати театрӣ мебошад.
Ба хотири арҷгузорӣ ба хизматҳои арзандаи Абулқосими Лоҳутӣ, муҷассамаи ӯ соли 1987, ба муносибати 100-солагии шоир, тантанавор ифтитоҳ гардид. Муаллифони муҷассама ҳайкалтарош Милашевич И. З. ва меъмор Каримов Р. Д. онро бо истифода аз хоросанг ва биринҷӣ офаридаанд.

Дар муҷассама Лоҳутӣ дар ҳолати нишаста, бо дафтар ва хома дар даст, дар лаҳзаи андеша ва эҷод тасвир ёфтааст. Ин ҳолат рамзи тафаккури амиқ, масъулияти иҷтимоии шоир, пайвастагии сухан ва амал мебошад.

Нишастагии оромонаи шоир нишонаи ҳикмат, таҷриба ва устувории фикрӣ, дафтар ҳамчун рамзи таърих ва хотираи адабӣ, хома бошад, рамзи сухани зинда ва таъсирбахш аст. Нигоҳи мутафаккиронаи ӯ ба дурнамо ишора мекунад, ки Лоҳутӣ на танҳо ба замони худ, балки ба ояндаи ҷомеа низ меандешид.
Имрӯз муҷассамаи Абулқосими Лоҳутӣ на танҳо як ёдгории меъморӣ, балки нишонаи ҳувияти адабии тоҷикон, рамзи арҷгузорӣ ба фарҳанг ва сухани бадеъ ба шумор меравад.

Он дар муҳити Театри давлатии академӣ-драмавӣ симои махсуси фарҳангӣ эҷод намуда, пайванди адабиёт, театр ва ҷомеаро таҷассум мекунад.
Абулқосими Лоҳутӣ шахсияти таърихиест, ки бо мубориза ва эҷодиёти худ дар таърихи адабиёти тоҷик нақши фаромушнашаванда гузоштааст. Осори ӯ, фаъолияти фарҳангӣ ва симои муҷассамшудааш имрӯз ҳам ҷомеаро ба озодандешӣ, адолат, ватандӯстӣ ва худшиносии миллӣ ҳидоят менамоянд.

Муҷассамаи ӯ ҳамчун рамзи хотираи ҷовидона ва пайванди наслҳо хизмат намуда, мақоми Лоҳутиро дар таърихи адабиёти тоҷик боз ҳам равшантар инъикос мекунад.